Uşaq ayağının inkişafı: yaşlara görə bələdçi
Uşaq ayağı doğulduqdan yeniyetməlik dövrünə qədər dəyişir: körpəlikdə əsasən qığırdaqdan ibarət olan ayaq illər ərzində sümükləşir, ayaq tağı tədricən formalaşır, yeriş isə təxminən 7 yaşda böyüklərin yerişinə oxşayır. Bu illərdə düz ayaq, O və X şəkilli ayaqlar, pəncələrin içəri baxması kimi görünüşlər çox vaxt normal inkişafın bir mərhələsidir.
Uşaq ayağı böyüklərin ayağından nə ilə fərqlənir?
- 6 aylıq körpənin ayağı əsasən qığırdaqdan ibarətdir. Ayaq sümüklərinin sonuncusu təxminən 3 yaşda sümükləşməyə başlayır, əksəriyyəti isə təxminən 18 yaşa qədər tam formalaşır.
- Bütün uşaqlar çevik, düz görünən ayaqla doğulur; ayaq tağı uşaqlıq illərində tədricən yaranır.
- Ayaq ilk illərdə sürətlə böyüyür: uzunmüddətli bir tədqiqatda ayağın uzunluğu təxminən 1 yaş 3 aylıqdan 10 yaşa qədər 90% artıb. Ayaq qızlarda təxminən 12, oğlanlarda 15 yaşa qədər böyüməyə davam edir.
Uşaqlar neçə aylıqda yeriməyə başlayır?
Sağlam uşaqlar müstəqil yeriməyə adətən 8 ilə 18 aylıq arasında başlayır: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının beş ölkədə apardığı tədqiqatda bu pəncərə 8,2–17,6 ay olub. 18 aylıqda hələ təkbaşına yaxşı yeriməyən uşağı həkimə göstərmək məsləhətdir.
İlk addımlar necə görünür?
Yeni yeriyən uşaq ayaqlarını geniş açır, qısa addımlarla, ayağının bütün altı ilə yerə basır, müvazinət üçün əllərini yana və yuxarı tutur; pəncələr bir az içəri baxa bilər. Tez-tez yıxılmaq bu yaşda normaldır: 12–19 aylıq uşaqlarda saatda orta hesabla 17 yıxılma qeydə alınıb. Dabanla yerə basma və əllərin növbə ilə hərəkəti təxminən 15–18 aylıqda yaranır, yetkin yeriş nümunəsi təxminən 3 yaşda formalaşır, 7 yaşlı uşaq isə təxminən böyüklər kimi yeriyir.
Yaşlara görə ayaq və yeriş
0–12 ay
- Ayaq əsasən qığırdaqdan ibarətdir, ayaq altı düz görünür.
- Bəzi körpələrdə ön ayaq içəriyə əyilmiş olur (metatarsus adduktus). Bu, çox vaxt birinci ildə özü düzəlir.
- Uşaq yeriməyə başlayana qədər ayaqqabı lazım deyil.
1–3 yaş
- Müstəqil yeriş başlayır; geniş addım, ayağın bütün altı ilə basma və tez-tez yıxılma normaldır.
- O şəkilli ayaqlar bu yaşda tez-tez görünür və adətən 18 aylıqdan 2 yaşa qədər düzəlir.
- Pəncələrin içəri baxması çox vaxt baldır sümüyünün yüngül burulması ilə bağlıdır və adətən özü keçir.
- Barmaq ucunda yerimə bu yaşda tez-tez olur.
3–6 yaş
- X şəkilli ayaqlar ən çox 3–4 yaşda nəzərə çarpır.
- Düz ayaq hələ geniş yayılıb: bir tədqiqatda 3 yaşlı uşaqların 54%-ində, 6 yaşlıların isə 24%-ində qeydə alınıb.
- Pəncələrin içəri baxması bu yaşda daha çox bud sümüyünün içəri burulması ilə bağlıdır. “W” şəklində oturmaq bunun səbəbi deyil.
- Böyümə ağrıları 3–12 yaşda rast gəlinir.
6–10 yaş
- Ayaq tağı əksər uşaqlarda təxminən 6 yaşa qədər görünür, bəzilərində bu, 10 yaşa qədər davam edir. Təxminən hər 5 uşaqdan birində tağ aşağı qalır; ağrı yoxdursa, bu, böyüklərdə də normal variantlardan biri sayılır.
- X şəkilli ayaqlar adətən təxminən 7 yaşa qədər düzəlir.
- Pəncələrin içəri baxması əksər uşaqlarda 8 yaşa qədər keçir.
- 7 yaşlı uşağın yerişi təxminən böyüklərin yerişinə oxşayır.
10 yaş və yuxarı
- İdmanla bağlı daban ağrısı (Sever xəstəliyi) adətən 8–12 yaşda başlayır.
- Ağrılı və sərt düz ayaq, təkrarlanan topuq burxulmaları bu yaşda ayaq sümüklərinin birləşməsinin (tarsal koalisiya) əlaməti ola bilər; bu vəziyyət adətən 8–16 yaş arasında özünü göstərir.
- Ayaq sümüklərinin formalaşması təxminən 18 yaşa qədər tamamlanır.
Hansı görünüşlər adətən normaldır və nə vaxt həkimə göstərmək lazımdır?
| Görünüş | Adətən nə vaxt dəyişir | Nə vaxt həkimə göstərmək lazımdır |
|---|---|---|
| Düz ayaq (barmaq ucunda tağ yaranır) | Əksər uşaqlarda təxminən 6 yaşa qədər, bəzilərində 10 yaşa qədər; bəzilərində tağ aşağı qalır və ağrı yoxdursa, bu, normal variantdır | Ağrı, sərtlik, yalnız bir ayaqda olması, barmaq ucunda tağın yaranmaması |
| O şəkilli ayaqlar | Təxminən 18 aylıqdan 2 yaşa qədər | 2 yaşdan sonra da qalırsa, artırsa, bir tərəflidirsə, uşağın boyu həmyaşıdlarından xeyli qısadırsa |
| X şəkilli ayaqlar | Təxminən 7 yaşa qədər | 7–8 yaşdan sonra da qalırsa, bir tərəflidirsə, topuqlar arasındakı məsafə 8 sm-dən çoxdursa |
| Pəncələrin içəri baxması | Əksər uşaqlarda 8 yaşa qədər | Ağrı, axsama, bir tərəfli olması, pisləşməsi, məktəb yaşlı uşağı tez-tez yıxması |
| Pəncələrin çölə baxması | Körpəlikdə yerişin ilk ilində azalır, adətən təxminən 4 yaşa qədər düzəlir | Yeniyetmədə yeni yaranarsa, xüsusən axsama, bud və ya diz ağrısı ilə — həmin gün |
| Barmaq ucunda yerimə | 2–3 yaşa qədər tez-tez olur | 3 yaşdan sonra da davam edirsə, dabanlar yerə toxunmursa, bir tərəflidirsə, inkişafda gecikmə varsa |
Xüsusi ayaqqabı, içlik və breyslər pəncələrin içəri baxmasını, O və X şəkilli ayaqları düzəltmir.
Ayaqqabı, ayaqyalın gəzmək və hərəkət
- Uşaq təkbaşına yeriməyə başlayana qədər ayaqqabı lazım deyil; sonra ayaqqabı əsasən çöldə ayağı qorumaq üçündür.
- Evdə və təhlükəsiz yerlərdə ayaqyalın gəzmək məsləhət görülür. Ayaqyalın böyüyən uşaqlarda tağın daha yüksək olduğunu göstərən müşahidə tədqiqatları var, amma bunun səbəb-nəticə əlaqəsi sübut olunmayıb.
- Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 1–4 yaşlı uşaqlar üçün gündə ən azı 180 dəqiqə fiziki fəallıq, 5–17 yaşlılar üçün həftə ərzində gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə orta və yüksək intensivlikli fəallıq tövsiyə edir.
Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?
Uşağı həkimə göstərin, əgər:
- ayaqda, topuqda və ya baldırda ağrı təkrarlanır və ya uşaq fəallıqdan qaçır;
- barmaq ucunda qalxanda tağ yaranmır və ya ayaq sərtdir;
- dəyişiklik yalnız bir tərəfdədir və ya getdikcə pisləşir;
- uşaq axsayır və ya əvvəl bacardığı hərəkətləri itirir.
Uşaq ayağının üstünə basa bilmirsə, ağrı və ya axsama qızdırma ilə müşayiət olunursa, oynaq şişib qızarıbsa, həmin gün həkimə müraciət edin.